Halk Okuma Evleri 170 yıldır ulusal kültürü ve bilinci yaşatıyor

Amatör sanatçılar, Bulgaristan'ın Osmanlı İmparatorluğu’ndan bağımsızlığını ilan etmesinden önce ortaya çıkan, en eski ve benzersiz ulusal uyanış kurumlarından biri olan halk okuma evlerine hayat veren ve onları ileriye taşıyan kişilerdir.

2026 yılında, ilk Bulgar halk okuma evinin kuruluşunun 170. yılını kutlayacağız. Halk okuma evi, eğitim ve aydınlatma işlevlerini yerine getiren ve kamu yararına çalışan bir kurumdur. “Elena ve Kiril D. Avramovi” adını taşıyan ilk halk okuma evi Ocak 1856'da Sviştov'da kuruldu. Aynı yıl Şumen ve Lom şehirlerinde iki tane daha halk okuma evi açıldı. Günümüzde yurdun dört bir yanına yayılmış halk okuma evlerinin sayısı 3500'ün üzerindedir.

Halk tarafından benimsenen bu evler köylerde ve kasabalarda kültürel yaşamı zenginleştiren yerlerdir. Birçok halk kültür evinin adında, kurulduğu yıl da geçmektedir. Dinamik ve modern zamanımızda bile bu merkezler özgünlüğünü korumuştur. Kitap okuma salonunun yanı sıra, bu kurumlarda müzik, dans, spor, yabancı dil, tiyatro ve edebiyat okumaları okulları düzenlenmektedir. Önemli tarihleri anmak için sohbetler ve kutlamalar düzenlenir, halk gelenek ve görenekleri canlandırılır.

Ancak, halk okua evlerinin duvarları ardında korunan Bulgar geleneklerine en sadık kalanlar, amatör sanatçılar olmaya devam ediyor. Onlar, folklorumuzun koruyucuları, Bulgar ruhunun ve özgün yeteneğin taşıyıcılarıdır ve zengin halk sanatını korumak ve gelecek nesillere aktarmak için zaman ve emeklerini esirgemezler.

Folklor topluluklarımızın amatör sanatçıları, icracı ve araştırmacı statüsünde yaratıcı kişilerdir. Eski halk şarkılarını, masallarını, atasözlerini, bayram dileklerini kendileri araştırır ve bunları sadece kitaplarda anlatmakla kalmaz, sahnede seslendirerek canlandırırlar. Bu nedenle, amatörlerin seyircileri “rastgele geçenler”den oluşan bir topluluk değil, akademisyenler, folklorcular ve Bulgar şarkıları ve halk sanatına gerçekten tutkulu hayranlardan oluşuyor. Bu nedenle UNESCO, Bulgaristan'daki halk okuma evlerinin, iyi uygulamaları ve somut olmayan kültürel mirası koruma listesine dahil etti. 2017 yılında yapılan adaylıkta, halk okuma evlerinin dünyadaki hiçbir ülkede benzeri olmadığı belirtildi.

Böylece, okullara doğal olarak UNESCO'nun iyi uygulamalar listesinde, Bulgaristan'ın diğer somut olmayan kültür hazineleri olan Bistrişki Babi halk dansları, nestinari, kilim dokumacılığı, martenitsa vb. ile birlikte yer aldılar.

Bulgaristan Halk Kütüphaneleri Birliği Ulusal Kütüphane Enstitüsü Müdürü Dr. Silvena Bayrakova, Bulgaristan Radyosu'na verdiği demeçte halk okuma evinin, Bulgar toplumunun kültürel dokusu ile doğal olarak bütünleşmiş kapsamlı bir yapı olduğunu ifade etti ve günümüzde bu kurumların karşılaştığı zorlukları anlattı:

“Ulusal Okuma Evleri Enstitüsü'nün yaptığı bir araştırmadan,okuma evlerinin ihmal edildiği, değerlerinin bilinmediği ve bu faaliyetin güölükleri yeterince anlaşılmadığı ortaya çıktı. Oysa bu kurum, farklı alanlarda faaliyet gösteren, eğitim, bilgi, sosyal ve kültürel işlevleri olan bir kurumdur. Halk okuma evlerinin rolü, zamanla yerel toplulukların ihtiyaçlarına göre değişmektedir. Okuma evlerinin en belirgin özelliği, halkın kendi inisiyatifiyle ortaya çıkmaları ve Bulgarların öğrenme ve manevi gelişim ihtiyaçlarının bir sonucu olmalarıdır.

Peki, okuma evleri, yürttükleriamatör sanat faaliyetleri olmadan ne olurdu? Bu faaliyetler, yalnızca  amatörlerin gönüllü emekleri nedeniyle değil, aynı zamanda yapılarının demokratik özyönetiminden dolayı da şaşırtıcı bir olgudur.

“Bu, demokratik ruha sahip bir mikro topluluktur ve tam da bu özelliği onu katılmak isteyen herkes için çekici kılar” diyor Dr. Silvena Bayrakova.

Amatörleri mükemmel niteliklere ve şarkıcı, dansçı veya müzisyen olarak belirgin yeteneklere sahip insanlar olarak tanımlayan bayan Bayrakova amatör toplulukta herkesineşit olduğunu, herhangi bir hiyerarşi olmadığını belirtti ve şöyle devam etti:

"Gönüllüler, pragmatik olmayan ilgi alanları aracılığıyla bir topluluk oluştururlar. Bu, işe gidip maaş almayı beklemek gibi bir şey değildir. Okuma evi faaliyetlerinde yönetici olarak çalışan birçok profesyonel, gönüllülerin özveri ve adanmışlığını etkileyici bulur. Amatör sanatçıların saflarına katılan gençler, daha sonra kültürel bir ürünü değerlendirebilecek yetkin bir izleyici kitlesinin oluşturulmasında yer alacak.

“Halk okuma evlerinin faaliyetlerine katılan insanlar aktif vatandaşlar haline gelirler ve sık sık kültür merkezlerinin faaliyetlerini yönetmek için geri dönerler” diye ekledi Slava Bayrakova.

Günümüzde halk okuma evlerindeki çalışmaları büyük ölçüde tekrarlayan eğitim okulları ve bunların sunduğu tiyatro ve dans grupları çoğalmaktadır, ancak okuma evlerinde tüm nesiller bir araya gelmektedir. Böylece, amatörler aracılığıyla maddi olmayan kültürel miras doğal bir şekilde aktarılmaktadır.

Neli Mihaylova, 135 yıllık bir geçmişe sahip olan, şair Hristo Smirnenski'nin adını taşıyan Zlatitsa kasabasında bulunan halk okuma evininkonsey başkanlığını yürütüyor.

“Halk Okuma evimi, çok aktif bir tiyatro grubu, edebiyat kulübü ve okuma salonu bulunan zengin bir kütüphane ile öne çıkıyor” diye belirten Neli Mihaylova şöyle devam etti:

"1 Mart'ı, sağlık için birbirimize taktığımız marteniçkalar, doğanın bahar uyanışına dair umutla, gelecekte tüm güzel şeyler için yeni beklentilerle ilişkilendiririz.

İşte amatör sanatçılık da aynı yenilenme ve yaşam sembolünü taşıyor. Çünkü amatör sanatçılar zengin bir ruha sahiptir, onlar, ulusumuzun manevi uyanışına ve yükselişine umut taşıyanlardır. Bugünün amatör sanatçıları, bugünün halkı aydınlardır. Onlar, kamu yararı için nasıl emek ve zaman harcayabileceğine dair örnek teşkil ederler ve amatör sanatçılar topluluğunun bir parçası olmak çok, çok güzeldir."

Çeviri: Ergül Bayraktar