Milli Kütuphane bünyesindeki “Şarkiyat Koleksiyonları” Bölümünün tarihçesi

1878’de kurulan Bulgaristan'ın en eski kültür kurumu ve en büyük halk kütüphanesi olan Sofya "Kiril ve Metodiy" Milli Kütüphanesi’nin bünyesinde Şarkiyat Bölümü yer almaktadır.

Şarkiyat Bölümü 1880 yılında faaliyete başlamış, 1900 yılında “Türk Bölümü”, 1909 yılında ise “Şarkiyat Bölümü” adını almıştır, şu anda ise resmi adı “Şarkiyat Koleksiyonları Bölümü”dür.

1931 yılında Türkiye’den vagonlar dolusu Osmanlı arşiv belgesinin satın alınıp Sofya Milli Kütüphanesi’ne dahil edilmesinden sonra İstanbul ve Kahire’deki Osmanlı arşivlerinden sonra Şarkiyat Bölümünün üçüncü sırada yer aldığı bilinmektedir. Bununla beraber coğrafi konumu dolayısıyla Osmanlı devletinin merkezine yakın Bulgaristan topraklarında, yüzyıllar boyunca Osmanlıca, Arapça ve Farsça dillerinde önemli miktarda yazılı eserler birikmiştir. Bu eserlerin bir kısmı, başka yerlerden getirilmiş, buradaki İslami eğitim ve dini merkezlerinde kopyalanmıştır. Bir kısmı ise yerel yazarlar tarafından kaleme alınmıştır. Bu eserleri korumak amacıyla oluşturulan Şarkiyat Bölümü Bulgaristan'da bu tür eserlerin yoğunlaştığı bir merkez olarak kabul edilmektedir.

1877-1878 Osmanlı - Rus savaşından sonra, bu eserlerin bir kısmı Samokov, Vidin, Küstendil, Sofya, Loveç, Vratsa, Pleven, Şumen vb. şehirlerden Sofya'ya getirilmiş ve böylece Şarkiyat Bölümünde zengin  koleksiyonlar meydana getirilmiştir. Diğer yandan 1878’den sonra Osmanlı yetkililerin Osmanlıca arşiv ve yazılı kaynakların büyük bir kısmını beraberinde götüreken Rus Geçici Yönetimi (1878-1879) döneminde bazı değerli kitaplar Rus arşiv ve kütüphanelerine nakledilmiştir.

Ancak Şarkiyat Bölümünde Samokov, Sofya ve Vidin kütüphanelerinden gelen Osmanlıca el yazmaları ve belgelerinden oluşan büyük bir koleksiyon dikkat çekmekedir.

Samokov’daki Mehmed Hüsrev Paşa'nın vakfı kütüphanesi, Sofya Milli Kütüphanesi'ndeki ilk ve en büyük Osmanlıca el yazması koleksiyonlarından biridir. 1883 tarihli bir rapora göre, bu koleksiyon 2485 cilt el yazması ve matbu Osmanlıca kitap ile 10 sandık dolusu ciltlenmemiş kitap ve münferit belgelerden oluşmaktadır.

Sofya'dan gelen Osmanlıca el yazmaları ve belgeleri, Şarkiyat Bölümü koleksiyonlarının temelini teşkil eden diğer büyük arşiv malzemesi grubunu oluşturmaktadır. Bu arşiv Sofya’da bulunan kadı sicilleri ve defterler olmak üzere Kara Camii kütüphanesi ile Sofya Banyabaşı kütüphanesinden alınan kitapları içermektedir.

Vidin’deki Osman Pazvantoğlu Kütüphanesinden kitaplar ise muhtemelen 1887’lerde Sofya’ya nakledildi. Bunlar 24 sandık içinde yer alan 2.664 cilt el yazmaları ve eski matbu kitaplardı. 1888'de 2.014 cilt Osmanlı hükümetine devredildiğinden, koleksiyonun tamamı korunamadı. Bugün Şarkiyat Bölümünde Pazvantoğlu kütüphanesine ait sadece 650 el yazması ve eski matbu kitap muhafaza edilmektedir.

Şarkiyat Bölümü çalışanları zaman zaman Bulgaristan’ın çeşitli yerlerinde bulunan Osmanlıca kitap ve arşivlerin tespit edilmesi, bunların toplanıp koruma altına alınması için görevlendiriliyordu. Örneğin 27 Ocak 1912'de Dr. Iv. Dimitrov, 1856'da vefat eden Mollazade Mehmed ağa bin Çelebi ağa tarafından kurulan caminin vakıf kütüphanesindeki kitapları incelemek üzere Küstendil'e gönderildi. Dimitrov, Küstendil'deki Sultan Mehmed Camii'nden 8 sandığın içindeki 250 adet kitabın Sofya'ya naklini organize etti. Ayrıca Şumen şehri yoğun bir Türk nüfusuna sahip olduğu için burada Osmanlı ve İslam araştırmaları için canlı bir merkez ve arşivin oluşturulmasına girişildi.

Bu amaçla 1947 yılında Şarkiyat Bölümü'nün bir şubesi Şumen’de açıldı. Bölümün başkanı ve tek çalışanı, Nüvvab Medersesinde öğretmenlik yapmış, Nüvvab’ın ali kısmı mezunu Osman Seyfullah'tır. Seyfullah'ın görevi, Şumen bölgesindeki Türk nüfusunun elinde bulunan Osmanlıca el yazmaları ve belgeleri toplamak, düzenlemek ve kaydetmekti. Ne var ki, Türklerin şehirden toplu göçünden sonra, bu şubenin orada varlığını sürdürmesi anlamsız hale geldi ve 1950'de kapatıldı.

Yıllar içinde Şumen'de oluşturulan el yazması ve kitap koleksiyonu birkaç kez sahibini değiştirdi. 1980'lerin sonlarında Prof. S. Dimitrov koleksiyonu Sofya'ya taşımayı başardı. Bir süre Bulgaristan Bilimler Akademisi Balkan Çalışmaları Enstitüsü'nde kaldı. 1993 yılında Kültür Bakanlığı'nın emriyle, Şumen koleksiyonu Sofya’daki Milli Kütüphaneye devredildi. Bu koleksiyon, Osmanlıca, Arapça ve Farsça dillerinde yaklaşık 650 el yazması, münferit belge ve yaklaşık 1400 eski matbu kitap içermektedir.

Medresetü’n–Nüvvab’ı ala derecesi ile bitiren Boris Nedkov ise 1948'de Kuzey Bulgaristan'a yaptığı bir araştırma görevinin sonucunda değerli Osmanlı arşiv malzemesi ve el yazmaları Şarkiyat Bölümüne kazandırdı. Birkaç şehri ziyaret eden Nedkov, Şarkiyat Bölümü için on binlerce belge içeren 60 adet kadı sicili edindi. Bu sicillerin "Şarkiyat Bölümü Kataloğu"nda, Ruse'deki müftülükten bir hediye, "Dobriç'teki Cemaat-ı İslamiyesinden bir hediye" ve "Silistra'daki Cemaat-ı İslamiyesinden bir hediye" olarak kayıt edildiği belirtilmektedir. Boris Nedkov ayrıca el yazmaları da getirdi. 1917-1960 yılları arasında tutulan 16. Envanter Defteri'nde, 1948 yılında, Varna, Ruse, Dobriç ve Silistra'daki Cemaat-ı İslamiyeleri’nden hediye olarak alınan 162 el yazması kayıt edilmştir.

II. Dünya Savaşı’ndan sonra da eski Osmanlıca el yazmaları ve belgeleri Stara Zagora, Plovdiv, Smolyan ve Rodoplar gibi bölgelerinden Şarkiyat Bölümüne nakeldilmeye devam etti.

Bugün Osmanlı araştırmaları için önemli bir temel oluşturan Şarkiyat Bölümü Osmanlı İmparatorluğu'nun tüm toprakları ve tüm dönemi için her türlü Osmanlı belgesini kapsayan bir arşive sahiptir. Burada, Türkiye'nin zengin arşivlerinde bile eşi benzeri olmayan, çok değerli bazı kaynaklar bulunmaktadır.