Geçmişten Bugüne Tırgovişte Panayırı’nın tarihi

Tırgovişte Panayırı’nın tarihi, Bulgaristan’da en eski ve en önemli ticaret geleneklerinden birini yansıtmaktadır. Şehir adının “pazar yeri” anlamındaki “tırjişte” kelimesinden gelmesi bile tarihçesinin ticaret faaliyetleri ile ne kadar yakından bağlantılı olduğunu göstermektedir.

Eski Cuma panayırı, Osmanlı Devleti’nin Balkan topraklarındaki en büyük panayırlardan biri olduğu kabul edilmektedir. Bölge ekonomisi için büyük önem taşımış ve şehrin önemli bir ticaret merkezi olarak gelişmesine katkıda bulunmuştur. Bulgar, Türk, Rum, Ermeni ve diğer milletlerden tüccarların bir araya geldiği Eski Cuma panayırında hayvan, tahıl, deri, kumaş, el sanatları ürünleri, Doğu ile Avrupa’dan gelen çeşitli mallar satılırdı.

Bulgaristan Prensliği döneminde (1878-1908) bu gelenek kesintiye uğramamıştır. 1880 yılında Prens I. Aleksandır Battenberg’in emri ile panayır resmî olarak varlığını sürdürmüştür.

Sosyalizm döneminde panayır faaliyetleri değişmiş olsa da ticaret geleneği yaşatıldı. 1984-1986 yılları arasında “Tırgovişte Günleri” düzenlenmeye başladı, 1987’den itibaren ise eski panayır ruhunun yeniden canlandırılması için adımlar atılıdı. 1992 yılında ilk modern “Tırgovişte Fuarı” organize edildi ve bu etkinlik günümüzde yapılan Bahar Panayırı’nın başlangıcı oldu.

Günümüzde Tırgovişte Bayramı olan 14 Mayıs tarihine yakın düzenlenen Geleneksel Bahar Panayırı’nın uzun yıllar boyunca devam ettirilmesi, söz konusu geleneğin ne kadar köklü olduğunu göstermektedir.

Tırgovişte Tarih Müzesi müdürü görevini yürüten Dr. Alcan Cafer*, radyomuza konuşurken Eski Cuma ve kazasının 19. yüzyılın ilk yarısındaki demografik, sosyo-ekonomik ve kültürel durumu ile ilgili önemli ve ilgi çekici bilgiler paylaştı.

Dr. Alcan, 19. yüzyıl Osmanlı tarihi ile ilgilenmeye başladığında Eski Cuma şehri ve kazasının geçmişi ile ilgili ilginç tarihi olaylar tespit ettiğini, Osmanlıca’yı iyi bir seviyede öğrendikten sonra da yüzlerce arşiv belgesini incelediğini ifade etti. Ayrıca Başbakanlık Osmanlı Arşiv belgelerinden büyük ölçüde istifade ettiğini ve bu belgelere istinaden 19.yüzyılın ilk yarısındaki Eski Cuma ve kazasının tarihini yazdığını belirtti.

19.yüzyılın ilk yarısında Eski Cuma, 33 köyün merkezi olan bir şehirdi

Kullandığı kaynaklar sayesinde değerli bilgilere ulaşan Dr. Alcan Cafer şöyle konuştu: “ Şehirde ahalinin etnik mensubiyeti ve dinine göre ayrılmış 11 Müslüman mahallesi, bir Hristiyan ve bir Çingene mahallesi vardı. Varoş mahallesi tamamen Hristiyanlardan oluşurken Çingene mahallesinde kayıtlara Kıpti olarak geçen Çingene nüfusu vardı. Müslüman mahallelerinde camiler, Hristiyan mahallelerinde ise kiliseler bulunurdu. Eski Cuma vakıflarına ait 1878 tarihli bir listesteden Müslümanların yaşadığı her bir mahallede birer caminin olduğu, Çarşı Camii’nin merkez cami konumunda olup en az 11 tane caminin ve dört medresenin olduğunu tespit ettim. Vakıf eseri olan camilerin çoğu göç ile birlikte Müslüman nüfusunun azalması ile yıkılıp ortadan kayboldu. Tırgovişte’de 1940’lara kadar varlığını sürdüren bir Saat kulesi de vardı.”

Eski Cuma ve kazasındaki nüfusun sosyo-ekonomik durumu

Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki temettuat ve nüfüs defterlerini tarayan Dr. Cafer, Eski Cuma ve kazasındaki nüfusun sosyo-ekonomik durumuna ilişkin önemli tespitlerini aktarırken şunları paylaştı:

“Müslüman veya Hristiyan olsun köy nüfusu, ağırlıklı olarak çiftçiydi. Bunun yanısıra toprak sahibi olmayan veya az toprağı olan köylüler de vardı. Köylüler hizmetçi statüsünde olup aralarında zanaatkârlar neredeyse hiç bulunmuyordu. Hristiyan köylerden birinde yalnızca bir pirinç ustası tespit ettim. Eski Cuma kazasındaki nüfustan farklı olarak kent nüfusu birçok farklı zanaatla meşguldü.”

Tarih uzmanının elde ettiği bilgilere göre Eski Cuma şehrinde Müslüman nüfusun büyük bir kısmı çiftçiliğe devam ederken, Hristiyanların çoğu kuyumculuk, kalpakçılık, çömlekçilik, terzilik gibi zanatlarla uğraşmaktaydı. Zanaatlar ticaretle birlikte adeta Hristiyan nüfusunun tekelindeydi.

19.yüzyılın ilk yarısında Eski Cuma halkının bir araya geldiği, alışveriş yaptığı ve kültürel etkileşimin gerçekleşiği Eski Cuma Panayırı ayrı bir öneme sahipti.

Tuna Vilayeti’nde kurulan ilk modern panayır olan Eski Cuma Panayırı şehirdeki modernleşmenin bir simgesiydi.

Panayır sayesinde farklı bölgelerden ve yabancı devletlerden Eski Cuma’ya çeşitli ürünler getiriliyordu. Bunları satın alan yerli halk, aynı zamanda kendi ürünlerini de satma imkanını buluyordu. Böylece farklı yerlerden gelenler, canlı bir alışveriş tecrübesi ediniyor ve panayırın gittikçe gelişmesini sağlıyordu. Özellikle Tuna Vilayeti merkezinin Silistre’den Rusçuk’a taşınmasınan sonra Rusçuk-İstanbul yolu üzerinde bulunan Eski Cuma’nın önemi daha da arttı. Böylece 1868 yılında, Tuna Vilayeti valisi Mithad Paşa döneminde, şehir sınırları dışında kalan yeni bir panayır yerinin inşasına karar verildi.

Şehir dışında kurulan yeni panayırın mimarlar tarafından özel olarak hazırlanmış plan projesinde dükkanların sayısı dikkat çekicidir. Zira 1845'te 161,5 olan dükkan sayısı 1868’de artık 2000'i aşmış durumdaydı. Bu artış ticari mekanlarda görülen büyük bir gelişmeyi işaret etmektedir. Neticede, surları, sokakları, çeşmeleri olan küçük bir panayır kasabası ortaya çıktı. Üstelik bu ticari mekanlar tamamen farklı bir biçimde şekillendirildi. Plan gereğince dükkanlar çok dikkatli ve ölçülü bir şekilde konumlandırıldı.

Aslında Eski Cuma Panayırı Tuna Vilayeti'nde bir yenilik sayılmazdı. Zira ilk olarak, bugün Romanya sınırları içinde kalan Karasu'da bir panayır kasabası kurulmuştu. Şehrin dışında kurulan benzer bir panayır kasabası Hacıoğlu Pazarcığı, yani bugünkü Dobriç'te de vardı. Hatta Dobriç ve Tırgovişte panayır kasabaları aynı mimar tarafından inşa edildi ki, bunun ıspatı mimarın belgelerdeki mührüdür.

Eski Cuma Panayırını benzerlerinden ayıran nedir?

Dr. Cafer bu konuda şunları söyledi: “Eski Cuma panayırı diğer panayırlara nazaran daha modern bir şekilde inşa edilmiştir. Yani bu panayırın inşaasında herşey daha ince düşünülmüş ve modernizasyonuna önem verilmiştir. Öncelikle her bir tüccarın memnun olması sağlandı. Dar sokaklar ve geniş sokaklar, ana caddeler ve yan caddeler olmamalıydı. Ana caddede bulunan tüccar, daha dar sokakta bulunan tüccardan daha fazla mal sattığı gerekçesiyle tüm sokaklar tekdüze haline getirildi.”

1:100 çapında hazırlanan Eski Cuma Panayırı maketi

Dr. Alcan Cafer’in girişimi ile 19. yüzyılın ikinci yarısından kalma plan krokiye göre 1:100 çapında hazırlanan Eski Cuma Panayırı maketi Tırgovişte Belediye Başkanlığı binasında sergilenmektedir.

16 Mayıs Müzeler Gecesinde bu maket Slaveykov Okulunda sergilenecek ve daha çok kişi tarafından gösrülebilmesi için kısa süreliğine Tarih Müzesi binasına taşınacak.

Müze yönetimi tarafından yapılan açıklamada ziyaretçilerin ayrıca panayırın günümüze kadar korunmuş olan plan krokisi ve tarihinin farklı dönemlerinden kalan önemli belgleri görebilecekleri de belirtili. Eski Cuma Panayırı’nın 1877 tarihli mührünün de gösterileceği belirtilen açıklamada bunun Milli Uyanış Devri’nden kalan tek panayır mührü olduğuna dikkat çekildi.

* Dr. Alcan Cafer kimdir:

Tırgovişte doğumluolan dr. Alcan Cafer lisans eğitimini 2006 yılında Varna “Chernorizets Hrabar” Üniversitesinin tarih bölümünde tamamladı. Şumen “Piskopos Konstantin Presavski” Üniversitesi’nde “Tarih Koruma ve Restorasyon” dalında yüksek lisans yaptı. Uzun yıllar boyunca Omurtag Tarih Müzesi’nde küratör olarak görev aldı.

2023 yılında Veliko Tırnovo “Kiril ve Metodiy” Üniversitesi’nde Eski Cuma kazasına ait temettuat defterleri üzerinde doktora çalışması yapan dr. Cafer aynı yıl "Kartal ve Kartallılar" adlı eserini yayımladı. Bu çalışmasında Tırgovişte’ye bağlı birkaç köyün ortak kaderini inceledi ve bölgeyle ilgili gerçek hikaye ve efsanelere yer verdi. 2024 yılında ise “19. yüzyılın ilk yarısında Eski Cuma Kazası. Demografi, Sosyal ve Ekonomik Durum”adlı 2 ciltlik kitabı çıktı.

Tırgovişte şehir tarihçesinin aydınlatılmasında değerli katkıları bulunan Dr. Cafer bundan kısa süre önce Tırgovişte Tarih Müzaesinin Müdürü görevine atandı.

Haber: Dr. Emine Bayraktarova

Editör: Tanya Blagova