Olga Borisova’nın hit şarkısına ilham veren “Manol usta” efsanesi

Manol ustanın çarpıcı ve çelişkili imajı, Balkanlar, Anadolu ve hatta Kafkasya’daki pek çok halk efsanesinde karşımıza çıkar. Onun gerçek bir tarihi şahsiyet mi yoksa birden fazla kişiden esinlenerek oluşturulmuş birleşik bir karakter mi olduğu belirsizdir, ancak efsaneler onu kader belirleyici bir seçimle karşı karşıya kalan olağanüstü bir mimar olarak betimler.

Manol ustaile ilgili başlıca iki hikaye var. İlkinde fedakar bir “duvara gömülme” öyküsü, ikincisi ise inanılmaz bir kaçış girişimi anlatılmaktadır. Bazı efsanelere göre Manol usta  Edirne’deki Selimiye Camiinin baş mimarlarından biriydi. İslam’ı kabul etmeyi reddeden Manol usta, inancını korumak için yapay kanatlar yapıp uçarak kaçmaya çalışmıştır.

Hem “duvara gömülme” hem de “uçuş” efsaneleri derin bir sembolizm taşımaktadır. “Duvara gömülme”, yaratma adına yapılan bir fedakarlıktır, “uçuş” ise özgürlüğe duyulan özlemdir. “Duvara gömme” motifi, tapınak, köprü veya başka bir yapının sağlamlığı ve uzun ömürlülüğü için bir insanın kurban edilmesi gerektiğ ve bu kurbanın koruyucu ruh haline geldiği şeklindeki eski bir inanca atıfta bulunur. Duvara gömme işlemi, inşaat ustalarının yapıda bir delik bırakmaları ve yanından geçen birini içeri itmesiyle gerçeklştirilirdi. Daha sonraki dönemlerde bunun yerine kişinin gölgesi “duvara gömülürdü”.  Gölgesi duvarın içine gömülen kişinin zayıflamaya başladığı, hastalandığı ve öldüğü düşünülürdü.

Başka bir efsaneye göre, üç usta kardeş bir köprü inşa ediyorlardı, ancak her gece nehir, gündüz inşa ettiklerini yıkıp götürüyordu. Kardeşler, eşlerinden birini kurban etmeye ve bunun, kocasına yemek getirmek için inşaata ilk gelen eş olacağına karar verirler. Ancak iki büyük kardeş, eşlerini gelmemeleri konusunda uyarır. Sadece dürüst ve vicdanlı en küçük kardeş Manol, karısına hiçbir şey söylemez. Ertesi gün karısı inşaata geldi ve köprünün içine duvarla gömüldü. Bu acıklı hikaye, pek çok halk şarkısına ilham kaynağı oldu. Bu hikayenin gerçek antik ritüelleri yansıtıp yansıtmadığı ya da yaratmanın bedeli ve ahlakın “yüce amaç” uğruna ne kadar feda edilebileceğine dair sembolik bir hikaye olup olmadığı bilinmemektedir. Benzer konular diğer kültürlerde de görülür. Dolayısıyla belirli bir tarihsel olaydan ziyade evrensel bir temaya işaret ettiği söylenebilir. Manol usta örneğinde bu motifin, kaleler, köprüler, kiliseler gibi gerçek yapılarla ilişkilendirilmesi ve hikayenin yerel tarihe uyarlanması dikkat çekmektedir.

Küstendil bölgesindeki Nevestino köyünde bulunan köprünün hikayesi de hayli ilginçtir. Yerel halk, Manol’un eşi olan Struma, bebeğiyle birlikte inşaata geldiğini ve 1470 yılında inşa edilen, Nevestino köyünün iki ucunu birbirine bağlayan Kadın veya “Nevestino” köprüsüne duvarın içine gömüldüğünü anlatır.

1980’lerde Manol usta efsanesi, Bulgar Ulusal Radyosu Halk Şarkıları Topluluğu’nun daha sonra “Bulgar Seslerinin Gizemi” olarak tanınan  büyük yıldızı Olga Borisova’nın seslendirdiği şarkı versiyonuyla gerçek bir hit haline geldi.

Olga Borisova, Bulgar Ulusal Radyosu’na verdiği röportajda şunları belirtmişti:

“Bu şarkıyı çok seviyorum. Onu kendi eserim olarak görüyorum. Struma nehri üzerindeki Nevestino köyündeki Kadın köprüsü efsanesini okudum ve bu hikaye beni derinden etkiledi! Duvarın içine gömülmüş gelin ile ilgili metinhayli uzundu ve ben onu üç kıtaya indirgemeye karar verdim.Ortaya inanılmaz derecede etkileyici bir şarkı çıktı…».

Köprünün karşısında, ünlü Küstendil’li sanatçı Mite Chudomirov’un köprüye entegre edilmiş “Struma gelin” heykeli görülebilir. Struma gelin, bölgeye özgü elmaları elinde tutuyor ve Vladimir Dimitrov-Maystora’nın ünlü tablosunun neredeyse birebir kopyasıdır. Küstendil kökenli olan Olga Borisova, sık sık Maystora’nın portrelerinde ölümsüzleştirilen genç kızlarla karşılaştırılırdı.

“Manol usta” şarkısı  Olga Borisova’nın en tanınmış eseri ve bugüne dek onun en heyecan verici ve unutulmaz yorumu olarak kalmaya devam ediyor. Şarkıcının uzun yıllık yakın arkadaşı,halk müziği sanatçısı, araştırmacı ve gazeteci Daniel Spasov, Bulgaristan Radyosu’na verdiği röportajda Olga Borisova ile ilgili hatıralarını paylaştı:

“Olga Borisova bir bakıma bu şarkının ortak yazarı sayılabileceğini söylerdi, çünkü sözleri zaten popülerdi, melodisi ise ona göre son derece basitti ve o bu melodiyi zenginleştirmişti. Bu şarkıyı çok severdi. Küstendil’deki son konseri bittiğinde, şarkının kayıtlı versiyonu çalarken insanlar onu çiçekler ve hediyelerle tebrik etmek için sahneye çıkmaya başladı. Ban dönüp şöyle dediğini hatırlıyorum: “Son kutlamada bu şarkı çalsın.” Başka bir şey söylemedi… O son kutlamanın ne olduğunu hemen anladım… Öyle de yaptık. Cenaze töreni bittiğinde bu şarkı çalmaya başladı…».

Çeviri: Ergül Bayraktar