Fentanil - Bulgaristan’ın sentetik opoidler piyasasında yeni bir tehdit

Gençler arasında uyuşturucu kullanımındaki eğilimler, çevrelerinde meydana gelen değişikliklere paralel olarak değişmektedir. Uzun zamandır bilinen maddelerin yanı sıra, piyasada yeni psikoaktif maddeler, sigara ürünleri ve çeşitli çevrimiçi satılan biçimleri ortaya çıkıyor. Bu durum, ilgili kurumların sadece uyuşturucu kullanımını izlemesini değil, aynı zamanda yeni riskleri zamanında tespit etmesini de gerektirmektedir.

Bulgaristan’da bu endişe verici tablo nasıl değişiyor ve ülke diğer Avrupa ülkeleriyle karşılaştırıldığında nerede duruyor? Ulusal Halk Sağlığı ve Analiz Merkezi’nde baş uzman ve Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı Ulusal Koordinasyon Merkezi Başkanı Aleksandar Panayotov ile gerçekleştirdiğimiz röportajda bu konuları ele aldık.

Son 15–20 yıldda, esrar olarak da bilinen kenevir Bulgaristan’da ve Avrupa genelinde en yaygın olarak kullanılan yasadışı uyuşturucu olmuştur. Amfetaminler, metamfetaminler, ekstazi ve kokain gibi uyarıcılar da yaygın olarak kullanılmaktadır. Ancak uzman, son yıllarda geleneksel esrar kullanımından, sentetik ve yarı sentetik kanabinoidler içeren tütün ürünlerine doğru bir kayma yaşandığını belirtti ve şöyle devam etti:

 

“Son yıllarda çeşitli sentetik ve yarı sentetik kanabinoidler içeren elektronik sigaralar, ısıtmalı tütün cihazları ve nargile gibi diğer türde içim ürünlerinin kullanımındaki artış nedeniyle esrar tüketiminde bir düşüş yaşanmaeğilimi gözlemlenmektedir. Aynı zamanda son yıllarda, sözde ‘cennet gazı’ (azot oksit) olarak bilinen maddenin kullanımında da yaygınlaşma gözlemliyoruz.”

Bulgaristan’da giderek daha fazla gündeme gelen güçlü bir opioid olan fentanilin kullanımındaki artış son derece endişe verici olduğunu ifade eden Aleksandır Panayotov sözlerini şöyle sürdürdü:

Fentanil kullanımı sorunu yaklaşık üç yıl önce ortaya çıktı ve son iki yılda fentanil kaynaklı can kayıpları önemli ölçüde arttı. Ulusal Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığıyla Mücadele Merkezi’nde adli tıp uzmanları ve toksikologlarla birlikte yürüttüğümüz araştırma, fentanil kullanımına bağlı ölümlerin giderek arttığını ortaya koydu. 2024’te aşırı doz ölüm sayısı 53 iken  2025’te 58 olarak kayıtlara geçti. Bu rakamlar elbette, ölüm sayısının binlerce olduğu ABD’dekinden çok daha düşük, ancak yine de Bulgaristan’da fentanil yaygınlığının ve buna bağlı ölüm sayısının arttığı gerçeği endişe vericidir.”

Uzmanın ifadesine göre, Bulgaristan’daki gençler arasında uyuşturucu kullanım düzeyi yaklaşık olarak Avrupa ortalamasına denk geliyor. Ancak kullanıcı profili değişti. Genç kızlar ve erkekler arasındaki fark artık belirgin şekilde azaldı, hatta bazı maddelerde kızlar çoğunluğu oluşturuyor. İnternet ve sosyal ağlar sayesinde uyuşturucuya erişim de kolaylaştı. Bununla birlikte bazı yeni ürünler ülke dışındaki sitelerde satılıyor ve bu da denetimi zorlaştırıyor.

Hızla değişen pazara yanıt olarak, Avrupa ülkeleri yeni psikoaktif maddelerin tespiti ve kontrolünü Erken Uyarı Sistemi(EWS)aracılığıyla gerçekleştirmektedir.  Bununla ilgili Aleksandar Panayotov şunları belirtti:

Sistem, 27 AB üye ülkesinin yanı sıra Türkiye ve Norveç’i de içeren ve bilgi alışverişinin yapıldığı bir ülkeler ağıdır. Bulgaristan, bu Avrupa erken uyarı sistemine yıllık rapor da dahil olmak üzere düzenli olarak bilgi sağlamaktadır. Yeni bir madde tespit ettiğimizde ve bu madde yoğun izleme altına alındığında, bilgi diğer ülkelerle paylaşılır. Ayrıca, yeni psikoaktif maddeleri yasaklanmış maddeler listesine eklemek için bir mekanizma da mevcuttur.”

Ulusal Erken Uyarı Sistemi Bültenine göre, 2025 yılının ilk yarısında Bulgaristan’da 34 yeni psikoaktif madde tespit edildi ve yeni madde sayısı son üç yıldır istikrarlı bir şekilde artmaktadır. Aleksandr Panayotov’un ifadesine göre, bu mekanizma yeni psikoaktif maddelerin yasaklı listelere nispeten hızlı bir şekilde eklenmesini sağlıyor. Ancak, sürekli olarak yeni maddeler ortaya çıktığı için bu görev kalıcı bir zorluk haline gelmektedir.

Bu bağlamda, önleme hala en önemli önceliklerden biridir. Bu sorumluluk, tek bir kuruma ya da sadece aileye ait olamaz.

Aleksandar Panayotov sözlerine şöyle devam etti:

“Hem Avrupa düzeyinde hem de Bulgaristan’da yeni psikoaktif maddeler için özel bir erken uyarı sistemi bulunmaktadır. Bu süreç, ülkemizde Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı Ulusal Koordinasyon Merkezi tarafından yürütülmektedir.

“Önleme çalışmalarına sadece ebeveynler değil, öğretmenler ve toplumun tamamı da dahil edilmelidir; çünkü bu, tüm toplumu etkileyen bir konudur,. Elbette ebeveynlerin çocuklarında neler olup bittiğine dikkat etmeleri ve açık bir iletişim kurmaları gerekir,çünkü iletişim, çocuklarının izlediği yolu anlamak açısından çok önemlidir. Kurumlar da durumu takip etmelidir. Okullar, önleme çalışmalarında çok önemli bir rol oynamaktadır.”

Aleksandar Panayotov’a göre, Bulgaristan’da halihazırda bir dizi ulusal ve yerel önleme girişimleri olmasına rağmen çabaların daha etkili olabilmesi için aralarındaki koordinasyonun iyileştirilmesi gerekiyor.

Gençlere yönelik en önemli mesajlardan biri, “modern” veya “daha güvenli” uyuşturucu gibi etiketlerin ardında gizlenen riskleri hafife almamalarıdır. Panayotov’a göre, farklı maddeler bağımlılık ve ciddi sağlık sorunları da dahil olmak üzere farklı riskler taşır. Bu nedenle, yeni psikoaktif maddelerin kısa sürede ortaya çıkabildiği ve bilgilerin ve tekliflerin gençlere telefonları aracılığıyla ulaşabildiği günümüz dünyasında, önleme çalışmaları giderek daha fazla zamanında bilgilendirme ve açık diyaloga bağlı hale gelmektedir.

Çeviri: Ergül Bayraktar