İstanbul’daki Bulgarların ruhani merkezi “Aziz Stefan” Demir Kilisesi

19. yüzyılın 30’lu ve 40’lı yıllarında başlayan kilise bağımsızlığı mücadelesiyle özdeşleşen İstanbul’daki “Aziz Stefan” Kilisesi, dünyadaki tek Ortodoks demir kilisesidir. Yüksekliği 15 metre olup, çan kulesi ile birlikte 20 metreye ulaşır. Toplam alanı 500 m² olan bu Bulgar kilisesi, demir parçalardan inşa edilmiş, haç şeklinde ve güzel süslemelere sahip üç nefli bir bazilikadır. Mihrabı doğrudan Haliç'e bakmaktadır ve giriş kapısının üzerinde 40 metre yüksekliğinde güzel çan kulesi yükselir.

Demir Kilise, 19. yüzyılın sonunda, İstanbul’daki Bulgar nüfusun 50 bin kişiye ulaştığı dönemde inşa edilmiştir. 1849 yılında, Osmanlı devlet adamı Stefan Bogoridi, İstanbul’da yaşayan Bulgarların Bulgarların dini ihtiyaçları için, “Fener” semtinde yer alan kendisine ait bir ahşap ve iki taş binadan oluşan geniş bir araziyi bağışladı. Bu binalar, Haliç kıyısında, Fener Rum Patrikhanesi’nin yakınında yer almaktadır.

17 Ekim 1849 tarihinde, Osmanlı padişahı Sultan Abdülmecid tarafından yayınlanan fermanla Bulgar cemaatinin, Fener Rum Patrikhanesi’nden bağımsız olarak kendi ibadethanelerini kurmalarına resmi izin verilmiştir. Stefan Bogoridi tarafından bağışlanan ahşap evin zemin katı geçici bir şapele dönüştürüldü. Daha sonra bu yapı, bağışçı Stefan Bogoridi’nin onuruna, ilk şehit ve başdiyakoz Aziz Stefan’a adanmış bağımsız bir kiliseye dönüştü ve “Ahşap Kilise” olarak anılmaya başlandı.

1850 yılında kilisenin avlusundaki taş yapılar yıkıldı ve “Metoha” olarak bilinen üç katlı bir bina inşa edildi. Bu bina daha sonra 27 Şubat 1870’te kurulan Bulgar Eksarhlığı’nın merkezi haline geldi. Eksarhlık, Bulgaristan’ın Kurtuluşu’ndan sonra da İstanbul’da faaliyet göstermeye devam etti ve 1912’deki Balkan Savaşı’na kadar varlığını sürdürdü.

25 Haziran 1890 tarihli padişah fermanı ile Bulgar Eksarhlığı’na, Ahşap Kilise’nin yerine bugünkü görkemli yapının inşasına izin verildi. Temel taşı, 27 Nisan 1892 tarihinde Eksarh I. Yosif tarafından atıldı. Deniz kıyısındaki toprağın zemin yapısı dengesiz olması nedeniyle mimar Hovsep Aznavur, kilisenin beton temeller yerine sökülebilir demir levhalardan inşa edilmesini önerdi.

500 ton ağırlığındaki dökme demir parçaları Viyana’da imal edildi ve Tuna Nehri ile Karadeniz üzerinden gemiyle İstanbul’a taşındı. Kilisenin iskeleti dökme demirden, yan duvarları ise sac levhalardan yapılmıştır. Kilisenin montajı 14 Temmuz 1896’da tamamlandı. Dışarıdan bakıldığında Neo-Barok, Neo-Gotik ve Bizans mimarisiyle  göz kamaştıran kilisenin iç mekanındaki ferforje korkuluklar, merdiven detayları ve kavisli süslemeler 19. yüzyıl Viyana Art Nouveau örneği olarak tanımlanmaktadır. İİkonlar Rus bir sanatçı tarafından boyanmış, kulede yer alan ve günümüzde sadece 2 tanesi kullanılan 6 çan Rusya’da dökülmüştür.

Yeni “Aziz Stefan” Kilisesi, 8 Eylül 1898’de Meryem Ana’nın Doğuşu Günü’nde EksarhI.Yosif  tarafından törenle kutsanarak ibadete açılmıştır. Günümüzde “Aziz Stefan” Kilisesi, dünyada ayakta kalan az sayıdaki demir kiliselerden biridir.

“Aziz Stefan” Kilisesinin avlusunda, larion Makariopolski, Avksentii Veleshki, Meletius Veleshki ve Paisiy Plovdivski gibi Bulgar ulusal uyanışının kilise bağımsızlık mücadelesin önemli şahsiyetleri gömülüdür.

2018 yılında kuruluşunun 120. yılını kutlayan Aziz Stefan Kilisesi, Türkiye’deki ve genel olarak yurt dışındaki Bulgar tarihi ve kültürel mirasının en değerli anıtı olarak kabul edilmektedir.

Çeviri: Ergül Bayraktar