Yazar
Şevkiye Çakır
Haber
Büdapeşte Etnografya Müzesi, BAN ve Liszt Enstitüsü Macar Kültür Merkezi'nin girişimiyle
Sofya'nın ev sahipliğinde "Büdapeşte'de Tatarlar ve Türkler" Sergisi
Macar araştırmacı István Györffy: Avrupa'nın başka hiçbir yerinde Dobruca kadar etnik açıdan renkli bir bölge yok
Cumartesi 31 Ekim 2026 05:56
Cumartesi, 31 Ekim 2026, 05:56
FOTOĞRAF Liszt Enstitüsü Macar Kültür Merkezi Sofya / Liszt Intézet Szófia
Yazı Boyutu
Macaristan Etnografya Muzesi'nden Vivien Valcseva – Zatykó ve Gabriella Paréj, Liszt Enstitüsü Macar Kültür Merkezi Sofya ve BAN- Bulgaristan Bilimler Akademisi Etnoloji ve Folklor Enstitüsü ile Etnografya Müzesi’nin ortaklaşa çalışmaları sonucu Liszt Enstitüsü Macar Kültür Merkezi Sofya'nın ev sahipliğinde "Büdapeşte'de Tatarlar ve Türkler" Sergisi düzenlendi.
Vivien Valcseva – Zatykó ve Gabriella Paréj, daha sonra Bulgaristan Radyosu stüdyomuzda özel konuğumuz oldular ve ortaya yararlı, duygusal ve hoş bir sohbet çıktı:
FOTOĞRAF Macaristan Etnografya Muzesi'nden Vivien Valcseva – Zatykó ve Gabriella Paréj
Vivien, Sofya’daki Macaristan Kültür Merkezi’nde olağanüstü bir serginin açılışı gerçekleşti. Bundan 3 yıl önce Gabrielle ile Sofya’ya geldiniz ve o zaman sadece bir proje halinde olan çalışmalarınız bugün gerçek oldu. Bu sergi hakkında neler paylaşabilirsin?
"Bu, 2024 yılında hazırladığımız gezici bir sergi. İlk geldiğimizde, ünlü Macar etnograf István Györffy’ nin (İştvan Dörfi’nin) izinden gitmeye karar verdik. Kendisi daha önce Bulgaristan’a, özellikle Güney Dobruca’ya gelmiş ve Silistra çevresinde yaşayan Tatarlara ait çok sayıda eşya toplamış. Bunların arasında en çok Tatar peşkirleri bulunuyor.
Daha sonra komşu bölge olan Deliorman’da 450 fotoğraf çekmiş.
Bizim için önemli olan, bu eşyaların ve fotoğrafların hikayesini, insanların bunlarla ilgili neler hatırladığını öğrenmekti. Söz konusu eşyaların günümüze ulaşıp ulaşmadığını, aileler tarafından bir aile yadigarı ya da kültürel miras olarak korunup korunmadığını merak ediyorduk.
Bu amaçla söz konusu toplulukları ziyaret ettik. Sergiyi hazırlamaktaki temel amacımız, araştırmalarımız sırasında öğrendiğimiz ve saha çalışmalarında iş birliği yaptığımız ortaklarımızla birlikte ortaya koyduğumuz müze bilgisini yeniden bu topluluklara ulaştırmaktır.
Bu nedenle 10 panodan oluşan gezici sergiyi hazırladık. Serginin adı “Budapeşte’de Tatarlar ve Türkler”.
Sergide, saha çalışmalarımız sırasında ortaklarımızdan öğrendiğimiz tüm bilgileri bu 10 panoda bir araya getirdik. Her pano farklı bir konuyu ele alıyor."
FOTOĞRAF Liszt Enstitüsü Macar Kültür Merkezi Sofya / Liszt Intézet Szófia
Vivian, ziyaret ettiğiniz her yerde sizi çok sıcak ve dostane bir şekilde karşıladılar. Bu sergiyi hazırlama niyetinde olduğunuzu söylediğinizde nasıl tepkiler aldınız? Yerel Tatar toplumu sizi nasıl karşıladı?
“Beni en çok etkileyen şey, insanların kendilerine ve kültürlerine ilgi gösterilmesinden büyük mutluluk duymaları oldu. Çünkü Bulgaristan'da Tatarların yaşadığı pek bilinmiyor. Onlar da, Bulgar toplumunun büyük bir kesimi tarafından yeterince tanınmadıklarını düşünüyorlar.
Bu nedenle, kültürlerine gösterilen ilgiden çok memnun kaldılar. Aslında onlar da kendi kültürlerini bir şekilde tanıtmak istiyorlar. Biz de araştırmamızla bu konuda kendilerine yardımcı olabileceğimizi düşündük.
Ayrıca, bizim ilgimizin, belki de yurt dışından gelerek bu araştırmayı yürütmemizin, yerel halk arasında da bazı girişimlere önayak olduğunu gözlemledik. İnsanlar, kendi kültürel miraslarını görünür kılmak ve tanıtmak için harekete geçtiler.
Burada özellikle çeyiz geleneğinden söz etmek gerekiyor. Çünkü öğrendiğimize göre, bu bezlerin, peşkirlerin büyük bölümü çeyiz için hazırlanmış.
Gabbi, kullanılan terimler hakkında bilgi verdi: çevreler, peşkirler, yaşmaklar, çemberler, mendiller, şu küçük mendiller için de farklı adlar kullanılıyor.
Bütün bunlar, çeyiz için yapılıyordu ve aile yadigarı olarak özenle saklanıyordu. Bugün ise aynı eşyalar, insanların kültürel kimliklerini ifade etmelerinin ve miraslarını tanıtmalarının bir yolu olarak da sergilenebiliyor."
FOTOĞRAF Liszt Enstitüsü Macar Kültür Merkezi Sofya
Viviyan, serginin açılışında sunduğun bildiride dikkatimi çeken bir nokta oldu. Sözünü ettiğimiz olayların üzerinden 110 yıl geçmiş. Macar araştırmacı István Györffy, Dobruca'ya birkaç kez geri dönüyor ve bu bölgeyi anlatırken çok güzel bir ifade kullanıyor. Peki, neden Dobruca?
"Dobruca bölgesi, Györffy’yi derinden etkilemiş. Kendisi, Avrupa'nın başka hiçbir yerinde Dobruca kadar etnik açıdan renkli bir bölge bulunmadığını düşündüğünü belirtiyor.
Dörfi, Dobruca'yı birkaç kez ziyaret etti. İlk ziyaretini 1911 yılında gerçekleştirmiş olması muhtemel, ancak bu bilgi kesin değil. 1912 yılında ise Silistra'ya gittiği biliniyor. Burada, ayrıca Tatar Atmaca, bugün Sokol köyü olan yerleri ziyaret etti. 1913 yılında yeniden bölgeye geldi ve bu kez bugün Romanya sınırları içinde bulunan Kuzey Dobruca'yı ziyaret etti.
Böylece önce Güney Dobruca'yı, ardından Kuzey Dobruca'yı gezdi. Bölgenin etnik çeşitliliği, Györffy’de derin bir iz bıraktı. Györffy, 1916 yılında Dobruca üzerine bir inceleme yayımladı. Bu çalışmasında bölgedeki tüm etnik grupları ele aldı ve bir etnik dağılım haritası hazırladı".
Peki Dörfi Bulgaristan'a neden geldi?
"Öncelikle, kendisi Kraliyet Doğu Ticaret Akademisi'nde öğrenciydi. Akademi bünyesinde Doğu Müzesi adı verilen bir müze de kurulmuştu ve Dörfi bu müzenin ilk küratörüydü.
Akademide, Balkanlar'da ticaret yapmak ve diplomatik ilişkiler kurmak üzere tüccarlar ve diplomatlar yetiştiriliyordu.
Bu eğitimin pratik bir boyutu da vardı. Her yaz öğrenciler için geziler düzenlenirdi. Bu geziler sayesinde öğrenciler, akademide öğrendikleri dillerle ve ilgili kültürlerle yerinde tanışma fırsatı buluyorlardı. Bölgeye geldiklerinde insanların yaşam biçimlerini, kullandıkları eşyaları ve konuştukları dilleri yakından tanıyorlardı.
Györffy Dörfi de bu kapsamda Bulgaristan'a geldi. Bunun yanı sıra, Macaristan bozkırları ve bölgenin Kuman mirasına yönelik kişisel bir motivasyonu ve araştırma ilgisi vardı.
Dobruca'ya geldiğinde burada yaşayan Tatar-Türk topluluklarıyla karşılaştı. Dobruca Tatarlarını, Kumanların torunları olarak değerlendiriyordu. Macarların, Kuman mirası ile Tatar toplulukları arasında tarihi ve kültürel paralellikler bulmaya çalışıyordu.
FOTOĞRAF Liszt Enstitüsü Macar Kültür Merkezi Sofya
"Serginin açılışında da belirttiğim gibi, pandemi döneminde müzeyi kapattığımızda ve tam da o sırada müzenin başka bir binaya taşınma süreci başladığında, biz müzeciler için, koleksiyonlara ve sergilenen eserlere daha fazla yoğunlaşma fırsatı doğdu.
Avrupa koleksiyonumuzda farklı koleksiyonlar bulunuyor. Bunların bir bölümü Fin-Ugor halklarına ait eserlerden oluşuyor. Macarlar, etnogenez, yani kendi halklarının kökeni üzerine araştırmalar yürütmüşlerdir. Macarların nereden geldiği ve hangi halklarla akraba olduğu soruları bu araştırmaların temelini oluşturuyor. Bu kapsamda Fin-Ugor halklarıyla ilgili eserlerin yanı sıra Türk halklarına ait eserler de yer alıyor.
Balkanlar'dan da eserlerimiz var. Fin-Ugor halklarına ait eserler ayrıntılı biçimde incelenmiş olsa da,Balkanlar'dan gelen eserler yeterince araştırılmamıştı. Bu nedenle özellikle Balkanlar'a ait eserler üzerinde çalışmaya başladık.
Bulgarca bildiğim için benim görevim Bulgaristan'dan gelen eserleri incelemekti. Eserleri incelemeye başladığımda dikkatimi çeken bir durumla karşılaştım: Koleksiyondaki 600 eserin yarısından fazlası Bulgaristan'dan geliyordu. Üstelik bunlar Tatar veya Türk topluluklarına ait eserlerdi.
Bu durum ilgimizi çekti. Bunun neden böyle olduğunu anlamak istedik ve araştırmalarımızı özellikle bu eserler üzerinde yoğunlaştırdık."
FOTOĞRAF Liszt Enstitüsü Macar Kültür Merkezi Sofya
Vivian, 2023 yılında Bulgaristan'a geldiğinizde ilk ziyaretinizi Etnografya Müzesi'ne yapmıştınız ve orada size bu tür eserler gösterilmişti. Bugün gelinen noktaya ulaşacağınızı o zaman tahmin ediyor muydunuz? Sergi açılışında Devlet Arşivi, Etnografya Müzesi ve Bulgaristan Bilimler Akademisi'nin (BAN) yanı sıra çok sayıda bilim insanı da size destek verdi. Elde ettiğiniz sonuçtan memnun musunuz?
"Yola çıktığımızda neredeyse hiçbir fikrimiz yoktu. Nasıl ifade edeceğimi bilmiyorum ama bizi nelerin beklediğini gerçekten bilmiyorduk.
Daha sonra farklı köyleri ve şehirleri dolaştık. İnsanlar bizi karşıladı; atalarını, geçmişlerini ve kendi ailelerinin hikâyelerini anlattı. Bize aktardıkları arasında çok acı hatıralar da vardı. Hatta bazıları müzeye bağışlamak üzere çeşitli eşyalar verdi.
Bütün bunlar bizi çok memnun etti. Dün de Etnografya Müzesi'nden ve Bulgaristan Bilimler Akademisi'nden meslektaşlarımızın sergiye gelerek projeyle ilgilenmelerine çok sevindik. Elde ettiğimiz sonuçtan gerçekten mutluyuz."
FOTOĞRAF Şevkiye Çakır
Sergiye katılan bilim insanları ve uzmanların yanı sıra Şumen'e bağlı Tsarev Brod köyünden Kırım Tararların doayene sayılan Bahtişen Kayada vardı. Bulgaristan Radyosuna konuşan Bahtişen Kaya, heyecanını ve mutluluğunu gizlemedi. Sergide bulunan birçok eserin, annesinin çeyizinden olduğunu ve 100 yıllık bir geçmişe sahip olduğunu paylaşırken çok dugulandı ve "Biz Tatarları, görünür hale gelmesine gerçekten katkıda bulundukları için Vivien ve Gabriella'ya çok teşekkür ederim. Köyümüzde sadece 100 hane kaldık. Yavaş yavaş yok oluyoruz. Bundan dolayı bu sergi bizim için çok önemli" dedi:
FOTOĞRAF Şevkiye Çakır
Vivien'in son sözlerine de kulak vermek gerek: "Bugün de dahil olmak üzere Bulgarlarla birçok kez konuştuğumda, “Bulgaristan'da Tatarların yaşadığını bilmiyorduk” dediklerini duyuyorum. İnsanlar, bu ülkede varlığını sürdüren bir kültürü tanıdıkları için bize teşekkür ediyorlar.
Ruse, Şumen, Varna, Silistra ve Dobriç bölgelerinde de araştırmalar yaptık. Bu bölgelerin her birinde daha küçük Tatar toplulukları yaşıyor. Onlar da bir anlamda bizimle birlikteydi.
Bulgaristan kültürel açıdan çok çeşitliliği barındıran bir ülke. Bu çeşitliliğin bilinmesi ve tanınması gerekiyor"
Röportaj: Şevkiye Çakır
Haber üzerinde çalışanlar: Şevkiye Çakır
- #Dobruca
- #Macaristan Etnografya Muzesi'nden Vivien Valcseva – Zatykó ve Gabriella Paréj
- #Liszt Enstitüsü Macar Kültür Merkezi Sofya
- #Macar araştırmacı István Györffy
- #Macar araştırmacı István Györffy: Avrupa'nın başka hiçbir yerinde Dobruca kadar etnik açıdan renkli bir bölge bulunmuyor
- #Macaristan bozkırları ve bölgenin Kuman mirasına yönelik kişisel bir motivasyon
- #Şumen'e bağlı Tsarev Brod köyünden Kırım Tararların doayene sayılan Bahtişen Kaya