Καλή ώρα, καλό αντάμωμα, καλό έτος!

Στο άγραφο βιβλίο της βουλγαρικής λαϊκής σοφίας υπάρχουν τα πάντα - τελετουργίες, έθιμα, πολυάριθμοι μύθοι, δοξασίες, απαγορεύσεις… Και εμείς οι σύγχρονοι άνθρωποι συνεχίζουμε να ξεφυλλίζουμε τις αθέατες σελίδες του στις σημαντικές στιγμές της ζωής μας. Μακριά στο παρελθόν έμεινε ο χρόνος όταν οι σοφίες αυτές ήταν ο πραγματικός και μοναδικός ηθικός κώδικας.

Πώς οι Βούλγαροι, σύμφωνα με τις λαϊκές παραδόσεις, προσέλκυαν τις καλές δυνάμεις στις μέρες που συνοδεύουν την αλλαγή του παλιού με το νέο έτος θα μάθετε στην εκπομπή μας.

«Καλή μέρα», «Καλό αντάμωμα» - κάποτε οι χαιρετισμοί αυτοί ήταν υποχρεωτικοί. Ένα από τα πρώτα σημαντικά πράγματα που οι νεαροί έπρεπε να μάθουν ήταν τι μπορούν και τι δεν μπορούν να λένε. Για τα καλά λόγια δεν υπήρχαν περιορισμοί. Απαράδεκτα όμως ήταν τα κακά λόγια, ιδιαίτερα παρουσία των ηλικιωμένων ανθρώπων. Στην απαγόρευση αυτή περιλαμβάνονταν και η αναφορά δυσάρεστων, ανεπιθύμητων και επικίνδυνων φαινομένων.

Οι αρρώστιες, τα εμπόδια, και τα φοβερά ζώα μάλιστα είχαν τις δικές τους ονομασίες στο βουλγαρικό φολκλόρ. Σύμφωνα με τις λαϊκές παραδόσεις οι κακές δυνάμεις δραστηριοποιούνται περισσότερο στην περίοδο μετάβασης. Τότε στο Σύμπαν κυριαρχεί το χάος και δαιμονικές υπερδυνάμεις διασχίζουν τα σύνορα μεταξύ της Γης και του «άλλου κόσμου».

Μία από τις περιόδους αυτές αρχίζει από την Ημέρα του Αγίου Ιγνατίου στις 20 Δεκεμβρίου και συνεχίζει έως τα Θεοφάνια τον Ιανουάριο. Τότε ισχύουν πολλές απαγορεύσεις, γίνονται ενέργειες που έχουν προληπτικό χαρακτήρα. Στις ημέρες αυτές οι άνθρωποι ζητούσαν την «καλή συνάντηση» κάθε μία στιγμή. Πρόσεχαν τι ή ποιόν θα συναντήσουν στο δρόμο τους. Θεωρούνταν για καλό εάν γάτα με τρία χρώματα διασχίσει τον δρόμο τους, ή συναντήσουν άνθρωπο με γεμάτα χέρια. Ιδιαίτερα καλή ήταν η συνάντηση με άνθρωπο με γεμάτη ψυχή, γνωστό στην κοινότητα με τα προσόντα και τα πλεονεκτήματα του.

Την Ημέρα του Αγίου Ιγνατίου, μία από τις μεταβατικές στιγμές του χρόνου ο πρώτος επισκέπτης προσδιόριζε την μοίρα του σπιτιού μέχρι την Ημέρα του Αγίου Ιγνατίου το επόμενο χρόνο. Ήταν σύμβολο της καλής ή κακής συνάντησης από την οποία θα εξαρτηθεί αυτό που θα γίνει εντός του έτους. Υπήρχε η δοξασία ότι τα προσόντα του επισκέπτη φυσικά και πνευματικά, μεταφέρονται στη μοίρα των ανθρώπων του σπιτιού. Κάποτε κάθε σπίτι είχε τον δικό του επισκέπτη που φέρει μόνο καλό.

«Στον άνθρωπο πάντα υπάρχει η ελπίδα για το καλό. Αλλά και για το κακό πάντα υπάρχει ανοιχτή κάποια πόρτα που περιμένει να την περάσεις», πίστευαν κάποτε. Ιδιαίτερα προσεκτικοί ήταν στις ημέρες του Αγίου Ιγνατίου, των Χριστουγέννων και των Θεοφανίων. Τότε είναι και τα τρία βράδια στα οποία το τραπέζι λιβανίζεται, και το σπίτι καθαρίζεται με την δύναμη της φλόγας. Η Γη έρχεται στο τραπέζι με τελετουργικά ψωμιά, στα οποία απεικονίζονται συμβολικά όλα τα επιθυμητά αγαθά - υγεία, καρποφορία και υλικά αγαθά. Οι μέρες και οι νύχτες αυτήν την περίοδο του χρόνου είναι μαγικές - όλα όσα τυχαίνουν είναι οιωνός. Το τραπέζι και τα φαγητά, οι άνθρωποι και η διάθεσή τους - όλα είναι ενδείξεις για το μέλλον.

Ειδική σημασία για την προσέλκυση του καλού σ' αυτήν την περίοδο έχουν οι χριστουγεννιάτικες ευχές. Σ' αυτές συχνά συναντιέται η λέξη καλό, ή καλοί. Οι άντρες τραγουδούν «Μαζευτήκαμε καλά παλικάρια, καλά παλικάρια κολεντάροι (από Κόλεντα - Χριστούγεννα)» . Γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι στο χωριό αρχίζοντας από το σπίτι του πιο έμπειρου και σεβαστού άντρα. Σε κάθε οικογένεια που μπαίνουν το μήνυμα είναι το ίδιο - έρχονται καλοί επισκέπτες κολεντάροι με καλές ειδήσεις. Αφού ευλογήσει όλους στο σπίτι, με ευχές για υγεία και πλούτο, η ομάδα ξεκινά για το επόμενο σπίτι.

Το χριστουγεννιάτικο τραγούδι των αντρών ηχεί τη νύχτα, ευχόμενο εκατοντάδες φορές το καλό. Όλα είναι καλά αυτή την μαγική νύχτα - και ο κατσουφιασμένος μάλιστα άνθρωπος γίνεται καλός, εύθυμος και χαμογελαστός όταν έρθουν οι κολεντάροι . Ενώ το κουλούρι το οποίο παραδοσιακά τους δωρίζουν είναι με χρυσό παρά, και πράσινο φύλλο. Το κάνουν με θετικά συναισθήματα και σκέψη για το μέλλον, επειδή είναι και ένδειξη αγάπης. Κάθε κοπέλα το ζυμώνει ειδικά για τον αγαπημένο της. Ζήτημα τιμής είναι αργότερα ο νεαρός να εξαγοράσει το τελετουργικό ψωμί και να μην επιτρέψει άλλος να το πάρει.

Στην περιστροφική κίνηση της χιλιετούς ιστορίας τους οι Βούλγαροι δημιούργησαν μυθική εικόνα της ζωής, χρωματισμένη με δοξασίες και χρησμούς, με ευλογίες και προσευχές. Σήμερα ιδιαίτερα σ αυτές τις τόσο εορταστικές και αγαπημένες μέρες στρεφόμαστε προς ορισμένες από τις παλιές παραδόσεις. Λόγω του ανεπανάληπτου συναισθήματος ότι υπαγόμαστε σε έναν αρχαίο πολιτισμό. Και λόγω της πίστης στα θαύματα, που η ανθρώπινη σκέψη και λόγος μπορούν να δημιουργήσουν.

Μετάφραση: Σοφία Μπόντσεβα